Kultura kreuje pozytywny wizerunek miasta

Rok w kulturze udany. Wystartowało kilka nowych instytucji i niezależnych inicjatyw z doprawdy obiecującymi projektami, trwa ferment w teatrze, którym tak Lublin się niegdyś chlubił, patrzymy na sztukę nie tylko w Unii ale chcemy kooperować również ze Wschodem. Kultura wciąż pozostaje najważniejszym czynnikiem kreującym pozytywny wizerunek miasta.

Nie da się napisać podsumowania roku kulturalnego tak, aby kogoś nie skrzywdzić. Kiedy sięgam do archiwum pisanego i elektronicznego i dodatkowo przywołuję w pamięci aurę dziesiątek i setek (a przecież było ich tysiące) wydarzeń kulturalnych, jakimi 2009 rok obrodził w Lublinie, wydaje mi się, że bardzo wiele z nich ma swoje ważne miejsce w którymś z elementów wielkiego tygla kultury lubelskiej, polskiej, nawet europejskiej. Kultura ma postać wielowarstwową, wielopoziomową, jest elitarna i niszowa ale i masowa, wysoka i niska, piękna i kiczowata, bo kicz też ma swe miejsce w sztuce. Kultura rodzi się z wielu najróżniejszych cegiełek.

Zatem uzasadniony wieloma względami wybór dla kogoś innego może być jednak bardzo arbitralny. Wydarzenia, które przedstawiam poniżej, omawiam tak, aby pokazać, że jako sukcesy nie biorą się one z niczego, że stoją za nimi konkretni ludzie i instytucje, są one efektem mozolnej pracy, fazą szerszego procesu.

Wybory zrewiduje czas. Warto pod rozwagę i ku zastanowieniu wymienić, jak Lublin pojawił się mocno w telewizjach ogólnopolskich w ostatnim dniu roku 2009. 31 grudnia TVP Kultura zaprezentowała nie starzejące się spektakle Teatru Wizji i Ruchu zmarłego przed ponad rokiem Jerzego Leszczyńskiego - "Krzesła" i "Follow Me Dream" w telewizyjnej reżyserii Jerzego Gruzy z muzyką SBB. A w relacjach z masowych imprez noworocznych Beata Kozidrak, która z Bajmem była atrakcją Sylwestra w Szczecinie, powiedziała słowo o "rodzinnym Lublinie".

Tomasz Stańko i kołysanki młodych babek

Festiwal "Kody" (pierwsza edycja 21-23 maja) odkrył to, co przecież wiemy i co nie jest dla nas nowe: że ścieranie się i konfrontowanie tradycji i nowoczesności w muzyce daje wspaniałe efekty. A jednak ten sztandarowy festiwalowy projekt nowo powołanej miejskiej instytucji kultury pod nazwą Ośrodek Międzykulturowych Inicjatyw Twórczych "Rozdroża" okazał się oryginalny i ożywczy. Ani ośrodek "Rozdroża" ani tym bardziej festiwal "Kody" nie są inicjatywą dworską, zrobioną na zamówienie polityczne, a przeciwnie - wyrastają z obywatelskiej aktywności i siły kompetentnych pasjonatów, jacy przed laty tworzyli autorytet Fundacji "Muzyka Kresów".

Nie chodzi o to, że mamy nowy festiwal, bo festiwale są tylko rodzajem strukturyzacji wydarzeń. Tutaj chodzi o jakość wydarzeń, jakie "Kody" zaproponowały i wizję wykorzystania samego Lublina jako miejsca festiwalu. Okazało się, że Mirosław Haponiuk jako dyrektor i Jan Bernad jako artystyczny filar wyrosły z "Muzyki Kresów" nie lękali się zaprosić do Lublina artystów, o jakich mogliśmy wcześniej tylko marzyć. Zrobili magiczny pstryk - i oto jeden z najwybitniejszych saksofonistów świata Jan Garbarek z najsławniejszym wokalnym zespołem europejskim muzyki dawnej The Hilliard Ensemble wystąpili w bazylice przy ulicy Złotej (5 maja). Lecz w mojej opinii coś jeszcze innego świadczy o rodzącej się wielkości tego festiwalu, opartego nie na samej finansowej możliwości sprowadzania artystów (wiadomo, że kto ma kasę, ten może zaprosić kogo chce). Za najważniejszy, za wydarzenie roku uważam wspólny koncert Tomasza Stańki i Zespołu Międzynarodowej Szkoły Muzyki Tradycyjnej (założonej przez "Muzykę Kresów"), jaki odbył się na finał "Kodów" w sali Filharmonii Lubelskiej. Dziewięć młodych dziewczyn usiadło w zacienionym kręgu i śpiewało kołysanki takie i tak, jak przez wieki śpiewa się na wsiach. Stańko odpowiadał im melodią i emocją improwizowanych dźwięków instrumentu, którego jest królem. Śpiew z otchłani przeszłości delikatnie rezonował z mistrzowskimi dźwiękami trąbki. Był to koncert, jakiego nie można powtórzyć nigdzie indziej. I to bodaj jedyny przypadek wspólnego przedsięwzięcia artysty tej rangi i sławy w artystycznej kooperacji z lubelskim ansamblem, tutaj zrodzonym i tutaj powstałym jako efekt długoletniej pracy. Że "Rozdroża" się nie boją, niech świadczy to, że obecnie działają, aby do Lublina w maju 2010 roku przyjechali John Zorn i Arvo Pärt. Dziękuję! Trzymam kciuki! Być może "Kody" staną się festiwalem, którego zacznie nam zazdrościć Polska, a tym samym zadadzą kłam tezom, że prowincja przestała być generatorem kultury, a to co najważniejsze i twórcze rodzi się w wypasionych centrach.

Trzeba dodać, że "Rozdroża" idą tyralierą, bo obok "Kodów" podjęły też najmodniejszy ostatnio temat przestrzeni publicznej drugim swym festiwalem "Open City/ Miasto Otwarte" (wespół z Waldemarem Tatarczukiem, lubelskim kuratorem performance). A i festiwal "Najstarsze pieśni Europy" dostał nowego bodźca. Nie tylko na "Kodach" rosną "Rozdroża". Przypomnijmy jeszcze, że dziesięć lat temu to właśnie Jan Bernad jako prezes Fundacji "Muzyka Kresów" został przez "Gazetę Wyborczą" Lublin wyróżniony tytułem Artysta Roku 1999 - za festiwal "Najstarsze pieśni Europy".

Artyści z miasta Lemberg w Warsztatach Kultury

Każde miasto w Polsce jest bramą na Wschód, przede wszystkim - bramą na Ukrainę, deklaruje to zarówno Szczecin, Poznań, Wrocław, Warszawa, Rzeszów jak i Lublin. I figa z tego wychodzi, co wynika z różnych przyczyn. Dotychczas Lwów kochaliśmy stawiając lwy na placu Zamkowym. Współpraca kulturalna kończyła się na deklaracjach.

I oto 3 kwietnia otwarto wielką, kto wie, czy w ostatnich latach nie największą w Polsce, wystawę młodej sztuki ukraińskiej "Potęgowanie kultury Lublina i Lwowa" w Warsztatach Kultury, nowej filii Centrum Kultury. Powstanie tej filii samo w sobie jest wydarzeniem, bo zostało wymuszone przez najmłodsze pokolenie menedżerów i animatorów kultury, ludzi wcale nie urodzonych w Lublinie, którzy po ukończeniu studiów postanowili tu pozostać dając miastu daninę nowej krwi.

Kuratorem tego polsko-ukraińskiego "Potęgowania kultury Lublina i Lwowa" był Włodko Kaufman, guru i promotor artystycznej młodzieży Lwowa, artysta bardzo aktywny i wszechstronny, malarz, scenograf i performer, zajmujący się też sztuką nowych mediów, współzałożyciel Stowarzyszenia Artystycznego "Dzyga", które jest czymś wyjątkowym nie tylko w skali Lwowa i Ukrainy. Wystawa była pierwszym efektem zaskakującego spotkania pokoleń. Powstałe przed 16 laty Stowarzyszenie Artystyczne "Dzyga" współzakładał Markijan Iwaszczyszyn, lider strajków studenckich we Lwowie z 1991 roku, usunięty wtedy przez władze z uczelni. Razem z Włodko Kaufmanem i innymi kolegami (i przy polskim wsparciu) zbudowali we Lwowie ośrodek jazzu nowoczesnego i sieć oryginalnych kawiarni artystycznych. Ich sztandarowy festiwal "JazzBez" dzięki kooperacji z liderami Warsztatów Kultury dotarł do Lublina i mamy nadzieję, że na dłużej.

Do Włodko Kaufmana ciążą młodzi artyści szukający własnej drogi tym bardziej, że "Dzyga" szydzi ze Lwowskiej Akademii Sztuk Pięknych zarzucając jej starcze skostnienie. Młodzi nie boją się krytykować i śmiać się z tego, co wokół, prowokować, komentować, myśleć. Wernisaż wystawy trzydziestu artystów zaczął się od rodzaju komentarza na temat tego, jak postrzegamy Ukraińców. Ołeksij Choroszko i Serhiej Petluk sięgnęli po przedmiot, który najbanalniej i mało ciekawie symbolizuje relacje polsko-ukraińskie: po tanie, wielkie torby podróżne w kratkę, jakimi załadowane są rejsowe autobusy przygraniczne i pociągi. Torby wypchali balonami napełnionymi helem - i to te fruwające torby najpierw wypadły zza drzwi, przed którymi stała publiczność wernisażu ciekawa tego, co z Ukrainy przywieźli artyści. "Torba jako ciężar w drodze do eurointegracji, jako pośrednik komunikacji międzynarodowej, jako obiekt artystyczny nie powinna wzbudzać podejrzeń celników, chociaż to niewiarygodne, że ona niczego nie zawiera" - żartowali.

Teatr repertuarowy i młodzi zdolni

Teatr im. Juliusza Osterwy miał świetny rok, tu wspomnijmy o dwóch premierach. 31 stycznia zobaczyliśmy "Widnokrąg" Wiesława Myśliwskiego w adaptacji i reżyserii Bogdana Toszy ze scenografią Jerzego Kaliny. Powieść, za którą Wiesław Myśliwski otrzymał w 1997 roku pierwszą Nagrodę Nike, wcześniej adaptowana była tylko raz na potrzeby telewizji. Lubelska inscenizacja jest więc prapremierą - a co najważniejsze: bardzo wysoko ustawiającą poprzeczkę. To wybitny spektakl i znakomicie przyjmowany przez publiczność, przejmujący, zwarty, sceniczne lustro prozy Myśliwskiego. To teatr szlachetny i wielki. Toszy opowieść o dojrzewaniu bohatera "Widnokręgu" odkrywa magiczność w codzienności. Jest refleksją o przejmującej samotności, która znamionuje ludzką kondycję i wrażliwość, samotności wśród innych, a jednak bardzo osobistej, wręcz intymnej. Przyznanie Mikołajowi Roznerskiemu za rolę Piotra nagrody ZASP za debiut w teatrze dramatycznym jest formą uznania dla tej inscenizacji. Nie można zapomnieć o drugiej prapremierze, o "Nocy wielkiego sezonu" według Brunona Schulza w adaptacji i reżyserii Krzysztofa Babickiego. Schulz jest dla teatru wyzwaniem, Babicki dał tej prozie autonomiczny walor sceniczny.

Jakby po przeciwnej stronie lubelskiej sceny teatralnej rozwija się nowe zjawisko młodych zespołów, które mają ożywić teatr w Centrum Kultury. Poza silnym środowiskiem teatrów tańca chodzi o dwa rozwojowe projekty, jakie radykalnie zmieniają lubelski krajobraz teatralny: Scena InVitro Łukasza Witt-Michałowskiego i neTTheatre Pawła Passiniego. "Ostatni taki ojciec" Sceny InVitro miał premierę 14 lutego i już cztery miesiące później spektakl otrzymał aż cztery nagrody na XV Ogólnopolskim Konkursie na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej. W październiku sztuka została uhonorowana drugą nagrodą na VIII Festiwalu Prapremier Bydgoszcz 2009 (wyróżnieni zostali twórcy przedstawienia: Artur Pałyga (tekst), reżyser Łukasz Witt-Michałowski i autor muzyki Max Kowalski oraz aktorzy). O ile Michałowski bliższy jest oszczędnemu teatrowi faktu, o tyle teatr Pawła Passiniego operuje zupełnie inną estetyką, podejmuje zaskakujące tematy "nie z tego świata" i skupia się na poszukiwaniu sensów i symboli. Passini zrobił niedocenionego "U.F.O. Spotykacza", a ostatnio pokazał "Turandot", rzecz fascynującą swą wielowarstwowością w penetracji granic geniuszu i zła. Zarazem Passini podjął się realizacji projektu Daf Yomi, który ma być rodzajem włączenia się w dyskurs kultury żydowskiej, która w Lublinie dotychczas wydawała się historią.

Po prostu: Robert Kuśmirowski

Jest to chyba najbardziej pracowity twórca swego pokolenia - i do tego związany z Lublinem; wciąż jest ofensywny, krytyczny, przekracza coraz to nowe bariery i odnajduje dla siebie nowe drogi twórczości. Robert Kuśmirowski, laureat Paszportu "Polityki", debiutował w 2002 roku w Galerii Białej, ale teraz sam też występuje w roli kuratora i galernika. Uwielbia wprowadzać odbiorców sztuki w zaskoczenie i zakłopotanie, jest mistrzem manipulowania rzeczywistością poprzez stwarzanie jej kopii, które okazują się pozornie wtórne wobec oryginału - bo jednak żyją własnym życiem.