Festiwal Dwa Brzegi. Kino tęskni za pisarzem

Odkąd razem z zespołami filmowymi zniknęli kierownicy literaccy - a w tej funkcji zwykle występowali dobrzy pisarze - to polskie kino niepokojąco często szeleści papierowymi dialogami i przynudza drewnianymi bohaterami. Jak to zmienić?

Przyciągnąć pisarzy do kina i zarazić filmowym bakcylem - taką radę ma Piotr Marecki, wydawca, redaktor naczelny Ha!art, współtwórca i wykładowca Krakowskiej Szkoły Scenariuszowej. Na Festiwal Filmu i Sztuki Dwa Brzegi w Kazimierzu Dolnym Marecki przywiózł swoją rozmowę z autorem mistrzowskich scenariuszy Jerzym Stefanem Stawińskim. To ostatni wywiad ze Stawińskim, który niedawno zmarł. Zapis części rozmowy pokazano w ramach festiwalowej sekcji "Lekcja Kina" (z powodu problemów technicznych nie udało się odtworzyć całości).

Danuta Majka: Kiedy Pan nagrał tę rozmowę?

Piotr Marecki: W 2008 r. Stawiński był już wtedy poważnie chory i od dawna nie przyjmował zaproszeń na wykłady. Nam zależało, żeby zaprosić go na spotkanie ze studentami do Krakowa, ale odmówił, więc pojechaliśmy z kamerą do niego do domu, żeby porozmawiać z legendą polskiego scenariopisarstwa.

Z jakim założeniem Pan jechał na tę rozmowę? Co mistrz miał według pana przekazać studentom?

- Zakładaliśmy w Krakowie pierwszą w Polsce szkołę scenariuszową i zależało nam na tym, żeby zacząć debatę o scenariuszach w polskiej kinematografii. Wrócić do takiego myślenia, że scenarzysta to może być ważna postać i tak naprawdę od scenariusza bardzo wiele zależy. Chciałem na powrót pisarzy przyciągnąć do kina. Nauczyć ich pisania scenariuszy, ale też zaszczepić im bakcyla filmowego. Dobrze wiedziałem, że pisarze, których znałem i których wydawałem, nie myśleli w kategoriach kina.

No właśnie, jeszcze całkiem niedawno nikt nie był zainteresowany pisaniem dla kina.

- Powszechnie uważa się, że drogi kina i literatury rozeszły się po 1989 roku. Są oczywiście debaty kto jest winny - kino czy literatura. Niektórzy mówią, że to literatura, bo skupiła się na języku, inni, że kino poszło w kierunku wolnorynkowym, czyli oszczędzania na wszystkim, dotyczyło to też opłat za prawa do adaptacji, więc reżyser wolał napisać scenariusz sam. Trzeba też pamiętać, że przeżywaliśmy w latach 90. duży kryzys w kinematografii. Powstawało bardzo niewiele filmów, głównie telewizyjnych, polikwidowano zespoły filmowe.

Ale reżyserzy nie chwycili w tych trudnych czasach za kamery, nie oszczędzali na operatorach, więc wycięcie scenarzystów musiało być też spowodowane czymś innym niż tylko oszczędnościami.

- W przypadku literatury rolę mogły odegrać tendencje, które doszły wtedy do głosu: z jednej strony postmodernistyczne, czyli literatura bardzo samoświadoma, która bawi się sobą, używa miliona cytatów, to taki model uniwersytecki i on nie mógł interesować kina. Druga tendencja polegała na tym, że nasi pisarze zaczęli tworzyć prywatne mitologie. Stasiuk, Tokarczuk, to pisarze, którzy nawet pouciekali w góry, odcięli się od szerszych, społecznych tematów. Mówi się, że po 1989 r. wszystkie dziedziny życia zostały sprywatyzowane, także literatura i to mogło nie interesować filmowców. Ale mnie ciekawi dlaczego kino nie zwróciło się w stronę pisarzy trochę później, kiedy na scenę weszli młodzi, urodzeni w latach 70. Oni podejmowali społeczne tematy takie jak: aborcja, bezrobocie, pegeery, wejście kapitalizmu do Polski. Powstają całe panoramy społeczne, ale w kinie impas trwał. Teatr potrafił po to sięgnąć, filmowcy nie. Xawery Żuławski nakręcił "Wojnę polsko-ruską" siedem lat po wydaniu książki, dlaczego nie ma tego, o czym mówił Stawiński, że w jego czasach filmowcy rzucali się na książki natychmiast.

Jak się zemścił brak literackich scenariuszy?

- Wszyscy są zgodni, że polskie filmy mają źle napisane, drętwe dialogi. Ktoś na planie mógłby to poprawiać w czasie kręcenia zdjęć, słysząc, że coś źle brzmi. Ale tego nie ma.

Jak to się robi tam, gdzie są duże kinematografie?

- Funkcjonuje przede wszystkim script doctor, taki naprawiacz scenariusza. To ludzie wynajmowani do poszczególnych projektów, a nawet ich części, bo w systemie hollywoodzkim są na przykład specjaliści od pierwszych 10 minut, specjaliści od kulminacji itd. Zanim jednak ruszy produkcja scenariusz daje się do czytania bardzo wielu osobom, które go poprawiają.

Co o technice pisania dobrych scenariuszy powiedział Panu Stawiński?

- Chciałem zapytać o to, jak doszli do takiej pozycji, jak robili filmy, nie mając szkół scenariopisarskich. On powiedział, że po prostu pisali stustronicowe opowiadania, które były przenoszone na ekran jeden do jednego.

Jak to wyglądało od strony technicznej? Pisząc opowiadania, myśleli o opowiadaniu, czy o tym jak to ma być sfilmowane?

- To były lata tużpowojenne i myślę, że oni mieli taką masę mocnych przeżyć, że po prostu przenosili to na papier. To były behawioralne opowiadania z bardzo małą ilością monologu wewnętrznego, dużo było za to dialogów.

Stawiński nie uważał technicznej umiejętności pisania scenariuszy za ważną, mówił, że liczy się talent

- Dziś to się jednak zmienia, bo teraz bardzo dba się o to, żeby scenarzyści używali konkretnego formatu. Dziś już stustronicowe opowiadanie nie przeszłoby jako scenariusz. Potrzebne jest pewne przygotowanie. Ale oczywiście też i talent. Choć jest jedna żelazna zasada w tym świecie - że nie ma żadnej zasady. Załóżmy, że jest ktoś kto nie umie profesjonalnie nic napisać, ale nosi w sobie jakąś historię i opowie to komuś, kto zrobi z tego scenariusz, tak też może powstać arcydzieło.